گوناگون از زيست شناسي

گلسنگها را بر اساس شكل ظاهري و نحوه رشد آنها به ۷ گروه تقسيم مي كند:

۱.  گلسنگهاي پوسته اي (Crustose  ) : ظاهري ورقه مانند داشته و تمام سطح زيرين گلسنگ به بستر رشد متصل است . ريزينها به داخل بستر نفوذ كرده واتصال بسيار محكمي ايجاد مي كند  (شكل a ۱) .

۲.  گلسنگهاي برگي (Foliose ( : همانطور كه از نام آنها مشخص است ظاهري برگ مانند دارند و از لوبهاي مختلفي ايجاد شده اند ؛  اتصال آنها به بستر رشد بسيار سست است  ( شكل b ۱ ).  

۳. گلسنگهاي بوته اي (Fruticose ) : اين گلسنگها به صورت بوته هاي عمودي كوچك و يا به صورت رشته هاي آويخته اي از محل اتصال به بستر ديده مي شوند . تال اين گونه گلسنگ اساساً استوانه اي شكل است  ( شكل (c۱.

۴.  گلسنگهاي فلسي (Squamulose ) : واجد لوبهاي فلس مانند كوچكي هستند كه بروي يكديگر قرار مي گيرند (شكل (d۱.

۵. گلسنگهاي پودري (Leprose )  :  به صورت توده هاي پودري بروي بستر واقع شده اند و ساختار مشخصي ندارند (شكل  .(e۱

۶. گلسنگهاي موئين (Filamentose  ) : ظاهري نخ مانند دارند و برخلاف نوع بوته اي منشعب نيستند و يا به ندرت منشعب مي شوند ( شكل f۱ ) .

۷. گلسنگهاي ژله اي (Gelatinous  ) : در اين گونه گلسنگ عنصر فتوسنتزي سيانوباكترها هستند كه قند زيادي توليد مي كنند و وجود همين قند باعث جذب زياد آب شده و ساختاري ژله مانند پيدا مي كنند ( شكل g۱و h۱ ( .

شكل ۱ . طبقه بندي گلسنگها بر اساس شكل ظاهري آنها صورت مي گيرد.

اگرچه گلسنگ حاصل ارتباط  موجود زنده است اما در بسياري از جهات مانند يك فرد عمل ميكند . توليد مثل گلسنگ به دو روش غير جنسي و جنسي صورت مي گيرد . در توليد مثل غير جنسي كه در اكثر گلسنگها ديده مي شود قسمتهاي قطعه قطعه شده گلسنگ مي تواند مانند قلمه گياه مجددا گلسنگ كامل ديگري توليد كند ( توليد مثل رويشي ) . نوع ديگر از توليد مثل غير جنسي گلسنگ ايجاد اندامهايي به نام سوريدي (  Soridium) و ايزيدي ( Isidium) است . سوريدي توده هاي كوچكي از سلولهاي جلبكي هستند كه توسط رشته هاي قارچي احاطه شده اند اين اجسام كه بروي كورتكس فوقاني واقع شده اند به قدري سبكند كه  مي توانند توسط باد و يا جانوران كوچك پراكنده شوند .

ايزيدي رشد رو به خارج بخشي از گلسنگ است كه توسط عوامل فيزيكي شكسته شده و پراكنده مي شوند (شكل ۲) .

توليد مثل جنسي نيز در گلسنگ ها وجود دارد . تقريبا تمام قارچهاي كه گلسنگها را مي سازند (عنصر قارچي) در  راسته بزرگي از قارچها به نام راسته  Ascomycotina قرار مي گيرند  . توليد مثل جنسي در قارچهاي اين راسته  منجر به توليد هاگ در اندامهايي به نام كيسه آسك (Ascus) مي شوند. تمامي كيسه هاي آسك حاوي هاگ ،  خود در اندام بشقاب مانندي به نام Apothecium مجتمع هستند . در گلسنگ ها تعداد زيادي Apothecium را مي توان در سطح گلسنگ مشاهده كرد (شكل ۳) .

شكل ۲ . ايزيدي(a) ،  سوريدي و  آپوتسيوم (b)

شكل ۳. آپوتسيوم و اسپورهايي كه در كيسه هاي آسك واقع شده اند. در هر كيسه آسك معمولا هشت عدد اسپور ايجاد مي شود كه اين تعداد در گونه ها مختلف ممكن است كم يا زياد شود .

خروج هاگها از كيسه آسك و سطح آپوتسيوم و قرار گرفتن آنها در بستر مناسب گلسنگ جديدي را ايجاد مي كند .

گلسنگها نقش مهمي در اكوسيستمها بازي مي كنند و ارزش اقتصادي بسياري دارند كه بحث خواهد شد .

ادامه دارد ....

گلسنگها نقش بسيار مهمي  در اكوسيسيتم ها  و كلاً اكوسفر ايفا مي كنند اما به جرات مي توان گفت كه كمتر مورد توجه انسانها قرار مي گيرند . بسياري از ما شايد تا به حال گلسنگ نديده باشيم  و شايد بارها بدون تفاوت از محل رويش آن گذر كرده باشيم  . همين امر باعث شده بسياري از مردم اطلاعات كمي در مورد گلسنگ ها ونقش آنها در حيات داشته باشند .

در اولين محلي كه سنگها نمايان مي شوند و هنوز خاكي بوجود نيامده گلسنگها به عنوان پيشگامان حيات ظاهر مي شوند .

گلسنگها با اينكه مانند گياهان و جانوران داراي رده بندي هستند و جنسهاي مختلفي از آنها در خانواده هاي مختلف قرار مي گيرند اما در حقيقت يك موجود واحد نيستند ؛ بلكه پيكره گلسنگ از دو موجود متفاوت كه به صورت همزيست با يكديگر زندگي مي كنند ايجاد شده است ! .

گلسنگ حاصل همزيستي يك عنصر قارچي يا mycobiont  با يك عنصر فتوسنتزي (photobiont ) است . عنصر فتوسنتزي كه عمدتاً جلبكهاي سبز و يا سيانوباكترها هستند بوسيله نور خورشيد فتوسنتز كرده و عنصر قارچي نيز آب و املاح را براي عنصر فتوسنتزي مهيا مي كند و به اين ترتيب كل پيكره گلسنگ بر اساس يك رابطه همزيستي رشد مي كند .

اما اينكه رابطه قارچ و جلبك در گلسنگ يك رابطه همزيستي حقيقي است كمي مورد بحث است . به عقيده برخي محققان جلبك وابستگي كمي به قارچ دارد و در خارج  از گلسنگ نيز مي تواند به حيات خود ادامه دهد و بر همين اساس اعتقاد دارند كه قارچ براي  حيات خود جلبك ها را استثمار مي كند و رابطه بين آنها نه رابطه همزيستي كه نوعي رابطه انگلي است (شكل ۱) . از طرف ديگر مشخص است كه قارچ نيز رطوبت و مواد معدني براي جلبك مهيا مي كند و اين رابطه نمي تواند يك رابطه انگلي صرف باشد .

                                   شكل ۱. به عقيده برخي محققان رابطه قارچ و جلبك نوعي رابطه انگلي است .

برشي طولي از پيكره گلسنگ ما را با  جزئيات اين رابطه در اين اكوسيستم كوچك آشنا مي كند .( گلسنگ را مي توان يك اكوسيستم در نظر گرفت ) .

در برش طولي چهار لايه قابل روئيت است  :در  بالاترين لايه ، رشته هاي بسيار متراكم و به هم تنيده قارچي مشاهده مي شود كه نقش محافطتي داشته و به لايه كورتكس فوقاني معروف است . بلافاصله زير لايه كورتكس ، لايه جلبكي ديده مي شود كه اجتماعي از جلبكهاي فتوسنتزي هستند كه توسط شبكه از رشته هاي قارچي به يكديگر متصل شده اند در برخي مواقع رشته هاي قارچ توسط اندام نخ مانندي به درون جلبك نفوذ كرده است .

سومين لايه كه زير لايه جلبكي واقع است لايه اي از رشته هاي قارچي با تراكم بسيار كمتر از لايه كورتكس است كه به مدولا( medulla  )  معروف است  .

آخرين لايه نيز مجددا تراكم بسيار زيادي از رشته هاي قارچي است كه به كورتكس زيرين موسوم است . در كورتكس تحتاني رشته هاي ريشه مانندي به نام ريزين (Rhizin ) وجود دارند كه باعث اتصال گلسنگ به سطح بستر خود مي شوند (شكل ۲) .

                                                                          شكل ۲ . برش طولي گلسنگ

 نحوه توليد مثل گلسنگ ، اشكال مختلف رويش آن و نقش گلسنگ در زندگي بشر خود مسائلي مهم  و بسيار جذاب است كه بحث خواهد شد .

                                       شكل ۳ . چند تصوير زيبا از گونه هاي مختلف گلسنگ .

ادامه دارد ....