گوناگون از زيست شناسي

بسیاری از گونه­ها از لحاظ ظاهری شباهت بسیار زیادی به یکدیگر دارند؛ شاید بسیاری ندانند که بید­ها و پروانه­ها چه تفاوت­هایی با یکدیگر دارند و این شامل گونه­های دیگر مانند پلنگ و یوزپلنگ، سوسمار ­و تمساح و حتی قورباغه­ها و وزغ­ها  نیز می­شود. یاس سفید یک گیاه است اما یاس سفید، یاس بنفش نیست؛ این جمله شاید بسیار ساده به نظر برسد اما با اینکه هر دو جنس را یاس می نامیم، در حقیقت دوجنس متفاوت هستند. بسیاری از ما به راحتی گونه­های مختلف را به جای یکدیگر معرفی می­کنیم؛ برای مثال اگر به یک بید بگوییم چه پروانه ی زیبایی دقیقاٌ مثل این است که به یک انسان بگوییم چه میمون زیبایی؛ حال برای رفع این سوء تفاهم ها بهتر است در مورد تفاوت­های گونه­های شبیه به یکدیگر کمی بحث کنیم تا تفاوت­های آن­ها آشکارتر گردد.

پرانه­ها و بیدها از لحاظ مورفولوژی، آناتومی و رفتاری با یکدیگر متفاوتند. شاید واضح ترین تفاوت بین این دو گروه شاخک­های (حس گر­‌های)  آن­ها باشد. شاخک (آنتن) در پروانه­ها ظریف، رشته مانند و در انتها گرزی شکل است حال آنکه آنتن بید­ها، پر مانند و یا شانه مانند است و در معدودی که آنتن رشته مانند دارند برخلاف پروانه­ها انتهای آنتن گرزی شکل نیست و  بر اساس همین تفاوت است که پروانه­ها را در زیر راسته­ی Rhopalocera (شاخک گرزی) و بید­ها را در زیر راسته­ی Heterocera (شاخک متفاوت) دسته بندی می­کنند.

از لحاظ شکل بدن، بیدها بدنی ستبر و پر از کرک دارند و پروانه­ها بدنی نازک وشکمی کشیده و بدون کرک و یا کم کرک دارند. فلس­های بال بیدها، بزرگ و ضخیم است و باعث می­شود که بال کرکی و ضخیم به نظر برسد حال آنکه پروانه­ها بالهای ظریف و نازکی دارند.

تفاوت­های رفتاری این دو گروه نیز قابل توجه است. بسیاری از بید­ها شب فعال هستند (معدودی گونه روز فعال نیز وجود دارد) و تقریبا تمامی پروانه­ها روز فعال هستند. پروانه­ها در هنگام استراحت و هنگامی که برروی گل می­نشینند بال­های خود را می‌بندند و یا به آرامی باز و بسته می­کنند؛ در صورتی که اکثر بیدها با بال­های باز استراحت می­کنند.

تصویر 1. چند گونه بید. 4-1) به شاخک­های شانه مانند توجه کنید؛ 5)گونه­ای بید با شاخک رشته مانند و غیر گرزی؛ 6) بید اطلس بزرگترین بید جهان که به اشتباه بزرگترین پروانه جهان نامیده می­شود.

تصویر2. چند گونه پروانه. (به شاخک­های ظریفی که در انتها گرزی شکل هستند توجه کنید.)

وقتی نوجوان بودم کوهسنگی ــ مشهد ــ  فقط یک کوه بود که چند تا درخت نزدیک دامنه­ اش کاشته بودند و چند تا خونه هم مجاورش بود. با کمی فاصله بعد از کمی خاکی، محوطه پارک کوهسنگی رونق خوبی داشت و معمولا شلوغ بود. جدا از معتادانی که معمولا همیشه در اطراف کوه دیده میشدند و یا مامورانی که در جستجوشون بودند معمولا کمتر کسی رو میشد دید که برای تفریح به سمت این کوه بیاد.

 کوهسنگی رو به این خاطر دوست داشتم که جای آرام و زیبایی بود، مخصوصا در فصل بهار که گل های وحشی از بین هر تکه سنگ آن بیرون می آمد و میشد ساعت ها بدون مزاحمت رو چمن­های زیباش دراز کشید و شهر رو تو خلوت تماشا کرد، تماشای زندگی که پایین کوه و لابه لای شهر جریان داشت از این کنج خلوت واقعا زیبا بود.

سالها بعد محوطه پارک تغییرات زیادی کرد، خود کوه نیز شامل این تغییرات و زیباسازی قرار گرفت؛ دیگه مثل سابق لازم نبود برای بالا رفتن از کوه کلی عرق بریزم چون تا بالای قله و جایی که  بعدا چند شهید گمنام رو دفن کردند پله های زیبایی ساختند؛ به همین دلیل، سمتی از کوه که به سمت محوطه پارک و شهر قرار داشت رونق زیادی گرفت و شد جبل النور و جمعیت زیادی رو به طرف خودش کشوند و طرف دیگه کوه که از تجدد بی نصیب مانده بود، صورت وحشی خودشو حفظ کرد و شد کنج خلوت جدید من، که تنها چند قدم تا شلوغی آن طرف کوه فاصله داشت.

امسال هم که از میان هیاهوی مسافران نوروزی گذر کردم و به سمت دیگر کوه آمدم، گل های وحشی رو دیدم که تو این جزیره کوچک گرفتار شده بودند و گل های زیباشونو برای ایجاد نسل دیگری باز کرده بودند تا اگر سیمان بگذارد، بهار سال بعد را نیز تجربه کنند.

پارک کوهسنگی