گوناگون از زيست شناسي

وبلاگ  تا مدتی به روز نخواهد شد! مطالب قبلی وبلاگ  ، که به نظرم جالبتر آمده است را در پایین لینک داده ام !  

سال نو مبارک و ایام به کام 

مدتی بود که اخبار مربوط به صید پري دريايي در آبهای ایران را می شنیدم اما چند روز پیش بود که موفق شدم چند عکس مربوط به این موجود افسانه ای را مشاهده کنم ! البته دیدن تصاویر مربوط به  سفره ماهی پوزه دار(long-nosed skate)  به جای یک  پری دریایی بسیار خنده دار بود !

  اما رواج چنین شایعه ای ،  یک علت  بسیار مهم دارد : عدم شناخت مورفولوژی سفره ماهی ! ؛  این امر باعث می شود که  مغز انسان به جستجوی فایل های طبقه بندی شده موجود  در خود مغز بپردازد و تصویری نزدیک به چیزی که مشاهده می کند اما نمی تواند مفهومی برای آن بیابد پیدا کند . مشابه  این حالت هر روزه برای تمام افراد این کره خاکی اتفاق می افتد . هنگامی که به یک دیوار که بر آن رنگ پاشیده شده است ، به یک موزائیک  ،  به  توده های ابر و هر صفحه ای که  خطوطی به طور تصادفی بروی آن نقش بسته است خیره می شوید ، مغز شما نا خودآگاه  شروع به یافتن تصاویری معنا دار از چیزهایی که قبلاً مشاهده کردید در میان این خطوط و اشکال بی معنی می کند .

در مورد پری دریایی نیز همین گونه است ؛ همه ما داستانها وافسانه های بسیاری در مورد پری دریایی شنیدیم و تصویری  از این موجود نیز توسط کتابها و فیلم ها به ذهن ما القاء شده است که در هنگام شنیدن نام پری دریایی ، تصویری از یک نیمه ماهی نیمه انسان به ذهن ما وارد می شود اما کمتر کسی سطح شکمی سفره ماهی را دیده است  و اطلاعی در این مورد ندارد ، حال اگر تصویری از سطح شکمی سفره ماهی در مقابل شخصی که هیچ اطلاعی از سفره ماهی ندارد قرار داده شود ، مغز آن شخص عملیات جستجوی فایلها و یافتن جوابی برای تصویر عجیبی  که مشاهده می کند را شروع کرده  و طبیعتاً پری دریایی بهترین گزینه خواهد بود !

شکل 1:  سطح شکمی گونه ای  سفره ماهی پوزه دار  صید شده در آبهای ایران موسوم به پری دریایی ایرانی ! . آبشش ها که در کنار دهان قرار دارند منظره ای شبیه به دو چشم بزرگ ایجاد کرده اند ؛ البته آبششها تا حد زیادی  تخریب شده اند که نشان دهنده فساد جسد این سفره ماهی می باشد .

 آشنایی با مورفولوژی سفره ماهی ( لقمه ماهی ) می تواند اطلاعات جدیدی را به مغز ما وارد کند تا در موقعیت مشابه ،  مغز ما  فریب عملکرد غریزی خود را نخورد ! .

سفره ماهی ها در رده ماهی های غضروفی ( Elasmobranchii) ،  زیر رده Selachii و راسته Rajiformes قرار می گیرند .  سفره ماهی ها حدوداً 400 گونه زنده دارد و ویژگی بارز آنها داشتن بدنی است که به صورت پشتی شکمی پهن شده است . باله های سینه ای (Pectoral fins)  ، بزرگ شده و به سر و تنه آنها متصل شده  و به شکل لوزی در آمده است . شکافهای آبششی (Gill)  ۵ جفت بوده و در سطح شکمی در کنار دهان قرار گرفته اند که بی شباهت به دو چشم نیست ! .

 دهان این جانور اغلب در عمق شن و گل فرو رفته است و چون آبشش ها نیز در کنار دهان قرار دارند و ماهی نمی تواند در هنگامی که دهان خود را درون شن فرو برده تنفس کند ، سیستم جالبی را در طی تکامل خود برای انجام عمل تنفس ایجاد کرده است .  بر خلاف دیگر ماهی ها که برای تنفس آب را از دهان خود وارد می کنند  ، در سفره ماهی ها آب تنفسی از طریق یک جفت منفذ به نام اسپیراکل (Spiracle) که در سطح پشتی و در مجاورت چشمهای حیوان قرار گرفته وارد حلق می شود  و از شکافهای ابششی شکمی سفره ماهی خارج می شود . اکثر سفره ماهی ها واجد دندانهای ساینده پهنی برای له کردن غذایی که شامل  نرمتنان صدف دار ، سخت پوستان و گاهی ماهی ها می باشد ، هستند.

شکل 2 : سفره ماهی  

ایرانیان باستان عقیده داشتند که سایه ی  هما بر سر هر کس بیافتد ، سعادت و خوشبختی نصیب او می گردد .  بر همین اساس صادق هدایت عقیده دارد که: « چنانچه گويند سايه آن بر هر كس افتد، پادشاهي و دولت يابد و لغت همايون هم كنايه از اين معني است. اينكه عوام در موقع تشكر مي‌گويند خدا سايه شما را از سر ما كم نكند، اشاره به همين مسئله دارد^1».

در داستانهای کهن ما ایرانیان آمده است که وقتی پادشاه بدون وارثی درمی گذشت ؛ برای تعیین جانشین او مردم را در میدانی جمع می کردند و هما را رها می کردند ؛ هما بروی شانه هر که می نشست او پادشاه می شد .

در اساطیر زرتشتی نیز هما را مرغ سعادت می خوانند واز آن ،  با نام سائنا یاد شده است .

در حقیقت هما یا کرکس ریش دار((Gypaetus barbatus  جزء مردارخواران است و در راسته شاهین شکلان (Falconiformes) طبقه بندی می شود .

هما در مناطق کوهستانی و غار های مشرف به پرتگاه ها زیست می کند . طول بالهای گشوده جانور گاهاً به 270 سانتیمتر می رسد .

هما 5 تا 7 کیلوگرم وزن داشته و طول بدن آن حدوداً 120 تا 125 سانتیمتر است .

سطح شکمی پرنده بالغ، زرد ویا حنایی رنگ است  و سطح پشتی و بالهای آن به طور کلی سیاه رنگ است . از بن منقار جانور دسته ای پر به صورت ریش روئیده است که به همین علت ، آن را کرکس ریش دار می نامند.  

هما در زمستان جفت گیری می کند و تک همسر است ؛ به طوریکه تا آخر عمر با همان پرنده ماده زندگی می کند . علاوه بر آن دیمورفیسم جنسی  نیز در این پرنده دیده نمی شود .  لانه هما که از خاشاک ، استخوان و پوست حیوانات ایجاد شده است ، یک و نیم تا 2 متر قطر و حدود 70 سانتیمر ارتفاع دارد که پرنده ماده یک یا دو تخم در آن می گذارد و 55 الی 60 روز بروی تخمهای می خوابد . جوجه ها  که پرهای سیاهرنگی دارند ، 130 روز در لانه می مانند و پس از آن اولین پرواز خود را تجربه می کنند و 5 سال پس از آن به بلوغ رسیده ، آماده جفت گیری می گردند .

هما می تواند تا ارتفاع 4500 متری اوج بگیرید و علاوه بر لاشه جانوران به شکار پرندگان کوچک ، مارمولکها و لاکپشتها نیز می پردازد . هما  برای خوردن جسد حیوانات روش ویژه ای دارد به این ترتیب که  لاشه حیوان را از ارتفاع 80 متری به پایین پرتاب می کند و این باعث می شود لاشه و استخوانهای حیوان تکه تکه شود و خوردن آنها آسانتر گردد .

 در قدیم عقیده بر این بوده که هما از استخوان حیوانات تغذیه می کند . بر همین اساس سعدی سروده است : « هماي از همه مرغان از آن شرف دارد ــ كه استخوان خورد و جانور نيازارد².»

هما در جنوب اروپا در آفریقا ، هند و تبت یافت می شود در ایران نیز ، هما در منطقه حفاظت شده دنا ، پارک ملی تندوره ، لار و بمو قابل مشاهده است .  

متاسفانه آمار دقیقی از تعداد این پرنده در کشور وجود ندارد وعده ای بر این باورند که تعداد این پرنده در ایران بسیار کم شده و در حال انقراض است ولی به عقیده جمشید منصوری یکی از متخصصان پرندگان ایران : « هما در ايران وجود دارد و در معرض انقراض نيست ، هما در ايران دو نوع جمعيت دارد؛ عده اي از آنها ساكن مناطقي در كوه هاي البرز و زاگرس هستند و در اين مناطق توليد مثل مي كنند كه به آنها محلي مي گويند. گروهي ديگر از مناطقي در ايران عبور مي كنند و مهاجر هستند و مسيرهاي پرواز اين پرندگان الزاما منطقه لار نيست. بنابراين عدم مشاهده هما در لار كميابي اين پرنده را نشان نمي دهد³ » .

در حال حاضر هما جزء پرندگان حفاظت شده ایران و در رده آسیب پذیر قرار دارد .

____________________________________________________________

 ۱و2) خبرگزاری میراث فرهنگی

3) روزنامه همشهری ، 15 دی 1383.

رودخانه ووری (Wouri) با طول بیش از 200 کیلومتر در کشور کامرون ،زیستگاه بزرگترین قورباغه دنیا است .

گولیات (Conraua goliath)  ۳۰ تا 70Cm طول و وزنی بین 3 -7 کیلو دارد. با توجه به اینکه حاشیه ووری تنها زیستگاه این جانور است ، جمعیت این دوزیست  بسیار محدود است . قورباغه غول پیکر با جهش های که تا 3 متر می رسد می تواند سریعا خود را از خطر دور کرده  و به محیط امن رودخانه پناه ببرد  ؛ اما نکته مهم این است که  گولیات بیش از 2 یا 3 جهش نمی تواند انجام دهد و پس از آن سریعا خسته شده و اگر  دورتر از حاشیه رودخانه قرار گرفته باشد به راحتی شکار اهالی بومی این منطقه می شود که از گوشت این صید آسان به عنوان یکی از منابع غذایی خود استفاده می کنند .  

گولیات در بین ماه های تیر و مرداد جفت گیری می کند و تخمهای ژلاتینی خود را به صورت توده ای در کف رودخانه به گیاهان آبزی متصل می کند . تخمها پس از 85 تا 90 روز تبدیل به لارو ( تدپول) می شوند . جالب اینجاست که علی رغم جثه بسیار بزرگ گولیات ، تخم و لارو این دوزیست ، اندازه ای بزرگتر از دیگر گونه های قورباغه ندارد .

تغذیه لارو این قورباغه نیز در نوع خود بی نظیر است ؛ لارو گولیات تنها از یک زیرجنس از گونه ای گیاه آبزی به نام Dicraea warmingii Supsp. warmingii تغذیه می کند و بقای این جانور وابسته به این گیاه است .

گولیات سریعاً دست آموز می شود ، به همین جهت به عنوان حیوان خانگی نیز مورد توجه قرار می گیرد و به همین دلیل هر ساله  تعدادی زیادی از این دوزیستان نادر  به  کلکسیونر ها و باغ وحشها فروخته می شود هر چند که گولیات در خارج  از زیستگاه خود تولید مثل نمی کند .

گولیات در شرایط خطر و استرس خود را به مردن می زند ؛ این شیوه دفاعی شاید در برابر مارها موثر باشد اما در مقابل انسان کارایی ندارد! . در حال حاضر جمعیت گولیات بسیار کم بوده  و در شرایط خطر و نزدیک به انقراض قرار گرفته است .