خون بر اساس نقش حياتي كه دارد با عقايد و داستانهاي بسياري پيوند خورده است .اجداد ما خون را عامل وراثت مي دانسته اند و عقيده داشتند از تمام اعضاي بدن يك نماينده وارد خون شده و از انجا وارد نطفه ميشود! . اصطلاح " هم خون بودن" كه سمبل رابطه خانوادگي است احتمالا بر اساس همين عقيده شكل گرفته است!.
" وايكينگها " و " آنگلوساكسونها " عقيده داشتن كه قدرت هر موجود در خون او نهقته است ! و به همين دليل پس از شكار حيوانات خون او را به صورت و بدن خود مي پاشيدند تا قدرت او را كسب كنند . افسانه خون آشام نيز بر همين اساس خلق شده و خون آشام پس از مكيدن خون قرباني خود قدرت مي گيرد ! . و اما نگاهي اجمالي به بافت خون وبررسي عملكرد آن خود داستاني شگفت است !.
پنج ليتر خوني كه در رگهاي شما جريان دارد , 7% از كل وزن بدن شما را تشكيل مي دهد !. 55% از كل بافت خون شما را مايعي زرد رنگ به نام پلاسما با
PHحدود 7.4 تشكيل مي دهد كه خود واجد 92% آب است . 8% باقيمانده از حجم پلاسما را پروتوئينها و تركيبات آلي و معدني ديگرتشكيل مي دهند كه مهمترين آنها , پروتئين آلبومين , فاكتورهاي انعقادي , آنتي باديها , هورمونها , برخي از انواع اسيدهاي آمينه و الكتروليتهايي چون سديم و كلر است .45% ديگر از كل حجم خون را سلولهاي خوني تشكيل مي دهند كه از اين مقدار سهم گلبول قرمز در حدود 96% از كل سلولهاي خوني است و 4% ديگررا بقيه انواع سلولها مانند گلبولهاي سفيد ( 3% ) و پلاكتها ( 1 %) مي سازند . جالب است بدانيم كه كل سطحي كه تمام گلبولهاي قرمز خون تشكيل ميدهند 2000 برابر بيشتر از كل سطح بدن شما ست !.
مهمترين نقش خون , رساندن اكسيژن وگلوكز به بافتهاي بدن و دفع مواد زائدي چون دي اكسيد كربن واسيد لاكتيك از بافتهاست . علاوه بر اين خون قادر است مواد مختلفي مانند اسيدهاي آمينه , لپيدها و هورمونها را به بافتهاي مختلف بدن منتفل كند.
راز اكسيژن رساني خون در گلبولهاي قرمز آن نهفته است . گلبولهاي قرمز برخلاف ديگر سلولهاي بدن فاقد هسته و بسياري از اندامكها هستند و در عوض انباشته از يك نوع پروتوئين كروي نام " هموگلوبين " هستند كه در دخيره سازي و انتقال اكسيژن نقش اساسي دارند . هموگلوبين خود يك تترامر است به بيان ديگر از چهار زير واحد ساخته شده كه دو به دو به هم شباهت دارند ( دو زير واحد آلفا و دو زير واحد بتا ) . ملكولي به نام " هم " (Heme)در اتصال با هركدام از زير واحدهاي هموگلوبين قرار دارد كه اكسيژن تنفسي به اين قسمت از زير واحد هموگلوبين متصل مي شود اتم آهن موجود در مركز ملكول " هم " عامل ايجاد رنگ قرمز خون است . با توجه به اينكه هر هموگلوبين واجد چهار ملكول "هم " است ( در هر زير واحد يك عدد ) پس چهار ملكول اكسيژن ( نه اتم ! ) مي توانند به هر هموگلوبين متصل شوند البته اين به اين معني نيست كه هموگلوبين هميشه در اتصال با چهار ملكول اكسيژن است بلكه در بيشتر مواقع , سه , دو و يك ملكول اكسيژن در هموگلوبين يافت مي شود و گاهي نيز فاقد اكسيژن است . اكسيژن پس از اينكه خون از طريق مويرگها در مجاورت بافتها قرار گرفت از هموگلوبين جدا شده وبه بافت مربوطه مي رود از طرف ديگر در طي فرايند تنفس دي اكسيد كربن در سلولها ايجاد مي شود كه اين تركيب از بافتها خارج شده و از طريق مويرگ به خون وارد مي شود . دي اكسيد كربن برخلاف اكسيژن به راحتي در آب حل مي شود و به اين ترتيب حمل نقل آن در خون ساده تر مي شود البته مقداري دي اكسيد كربن نيز به هموگلوبين متصل مي شوند ( نه به ملكول "هم" ) و از طريق آن جابجا و طي بازدم از بدن دفع مي شوند .
در طي تنفس تقريبا 98% از اكسيژني كه وارد ريه كرده ايم وارد خون شده و با هموگلوبين پيوند مي دهند و 2% باقيمانده نيز پس از ورود به خون در پلاسما حل شده واز طريق آن جابجا مي شوند . خون اكسيژن دار پس از عبور از قلب به سمت بافتهاي مختلف بدن جريان مي يابد و اكسيژن خود را آزاد مي كند و مجددا از بافتها به قلب و ريه مي رود و پس از جدب مجدد اكسيژن چرخه را ادامه مي دهد البته خون تمام اكسيژن خود را آزاد نمي كند و هنگامي كه براي دريافت مجدد اكسيژن به ريه باز مي گردد هنوز 75% از هموگلوبين ها از اكسيژن اشباعند! ناگفته نماند كه گلبوهاي قرمز عمري در حدود 120 روز دارند وپس از آن كارايي خود را از دست مي دهند و توسط بافت طحال و كبد (سلولهاي كوپفر كبدي ) از چرخه گردش خون حذف مي شوند به همين دليل مغز استخوان طي مكانيسم خون سازي (Hematopoiesis) با ساخت سلولهاي خوني جديد اين كسري را جبران مي كند .
همانطور كه پيش تر اشاره شد 92% از كل حجم پلاسما را آب تشكيل مي دهد كه اين مقدار توسط غده هيپوتالاموس مغز به دفت كنترل شده و توسط كليه ها حفظ مي شود زيرا كم شدن ميزان آب پلاسما اثرات ناگواري به همراه خواهد داشت . روده نيز در تنظيم آب بافت خون بي تاثير نيست . ناگفته نماند كه گاز سمي منواكسيد كربن كه در اثر سوختن تركيبات عالي بوجود مي آيد مي تواند با هموگلوبين خون يك تركيب پايدار و برگشت ناپذير به نام " كربوكسي هموگلوبين " ايجاد كند كه ميزان اكسيژن خون را به شدت كاهش مي دهد ودر صورتي كه در برابر حجم زياد اين گاز قرار بگيريم اكسيژن رساني مختل شده و مرگ به همراه خواهد داشت ( گازگرفتگي).
جالب است بدانيد كه در سختپوستان و اكثر نرمتنان به جاي هموگلوبين تركيب ديگري به نام " هموسيانين " ايفاي نقش ميكند وبه علت حضور اتم مس به جاي آهن در هموسيانين رنگ خون اين جانوران آبي رنگ است .همچنين در يك نوع غلاف دار ابتدايي دريايي به جاي هموگلوبين تركيب به نام " وانابينس " وجود دارد كه اتم " واناديم " موجود در وانابيس به خون جانور رنگ سبز روشني مي دهد .
